Abbe Ernst (1840-1905) - fizyk i astronom niemiecki; profesor, dyrektor astronomicznego uniwersytetu w Jenie. Odkrył podstawowy warunek (nazwany od jego nazwiska) obliczania układów optycznych. Stworzył naukowe podstawy budowy instrumentów optycznych. Wspólnie z Otto Schottem był założycielem fabryki szkieł optycznych w Jenie oraz współwłaścicielem i dyrektorem zakładów C. Zeissa, które po śmierci Zeissa przekazał pod zarząd robotników i naukowców.

aberracja - w optyce nieprawidłowość odwzorowania przez soczewkę lub układ optycznych przedmiotów: obraz ich jest nieostry, zniekształcony lub zabarwiony. Odróżnia się aberrację geometryczną, chromatyczną (barwną) i sferyczną.

abberacja chromatyczna - aberracja barwna występująca w niektórych układach soczewkowych lub w pojedynczej soczewce, powodująca powstanie na obrazie barwnych otoczek zmniejszających ostrość obrazu. Otoczki te tworzą się wskutek różnego załamania się promieni poszczególnych barw (dyspersja światła przy jego załamaniu), czyli rozszczepianie światła białego na jego składowe barwne; ogniskowe dla różnych barw , czyli dla różnych długości promieniowania świetlnego, są różne, dlatego też promienie każdej z barw tworzą obraz w innej płaszczyźnie: promienie fioletowe - najbliżej soczewki (ogniskowa najkrótsza), promienie czerwone - najdalej od soczewki (ogniskowa najdłuższa). Abberację chromatyczną usunąć można poprzez zastosowanie specjalnych układów soczewek , zwanych układami achromatycznymi, czyli - achromatami.

abberacja geometryczna - aberracja układów optycznych charakteryzująca się niedokładnością odwzorowania obrazów w świetle monochromatycznym (jednobarwnym); zależy od kształtu soczewek i zwierciadeł, od ich układów oraz od geometrii oświetlenia. Do abberacji geometrycznej należy głównie abberacja sferyczna, a ponadto - koma, - astygmatyzm, - krzywizna pola obrazu oraz - dystorsja.

abberacja sferyczna - aberracja występująca w soczewce lub układach optycznych polegająca na tym, że promienie światła symetryczne w stosunku do osi optycznej, równoległe do niej lub wychodzące ze wspólnego punktu leżącego na tej osi, po przejściu przez soczewkę (lub układ optyczny) nie przecinają się w jednym punkcie, lecz na pewnej powierzchni. Abberacja sferyczna powodowana jest różnym stopniem załamywania promieni świetlnych przez poszczególne strefy soczewki: strefy bliższe brzegu soczewki załamują promienie silniej, mają więc krótsze ogniskowe niż środek tej samej soczewki. Abberację sferyczną można zmniejszyć przez zmniejszenie otworu przesłony (zwężenie wiązki światła) oraz przez dobranie odpowiednich krzywizn soczewek i łączenie ich w układy zwane aplantami.

Abney William (1843-1920) - angielski chemik, odkrywca hydrochinonu jako substancji wywołującej. W 1882 roku spreparował papiery o żelatynowej chlorosrebrowej emulsji - nazwane - Aristo.

acetyloceluloid - inaczej octan celulozowy, organiczny ester celulozy, zwany też acetylocelulozą; termoplastyczny produkt działania bezwodnika octowego (lub bezwodnego kwasu octowego) wobec kwasy octowego (lub chlorku cynkowego) na celulozę. Materiał stosowany w latach 1958 do 1964 do produkcji błon fotograficznych. Ze względu na swą niepalność wyparł błony z celuloidu.

achromat - układ optyczny w dużym stopniu likwidujący abberację chromatyczną (barwy czerwonej i niebieskiej) przez zastosowanie z dwóch gatunków szkła o różnych współczynnikach załamania światła i różnej dyspersji, np. rozszczepiającej (ujemnej) soczewki z flintu i skupiającej (dodatniej) z kronu, sklejonych razem. Pierwsze achromaty skonstruowane zostały przez Anglika Chestera Halla w 1829 roku. Są to najprostsze obiektywy fotograficzne, zwane dawniej krajobrazowymi, stosowane również w lornetkach, instrumentach astronomicznych, geodezyjnych i mikroskopach jako obiektywy i okulary.

AD (Anomalous Dispersion) - dyspersja anomalna - oznaczenie stosowane między innymi przez Minoltę i Tamrona dla określenia soczewek wykonanych ze szkła o niskiej dyspersji charakteryzujących się dodatkowo tym, że w sposób nierównomierny rozpraszają poszczególne fragmenty widma. Cecha ta ułatwia "prowadzenie" przez dany obiektyw promieni światła o konkretnej barwie.

Adams Ansel (ur. 1902) - wybitny fotografik amerykański, niedoszły pianista. Mając 14 lat zaczął fotografować. Po zapoznaniu się w 1930 roku z A. Stieglitzem, który urządził mu wystawę, zajął się poważnie fotografią porzucając zawód muzyka. W 1931 roku wraz z E. Westonem i innymi zakłada grupę F-64. W 1946 roku organizuje w kalifornijskiej Szkole Nauk Pięknych wydział fotografii artystycznej. Cechuje go finezyjna technika oraz umiłowanie krajobrazu. Z jego zdjęć tchnie rozmach i przestrzeń. Jest autorem wielu albumów i publikacji, np. "This is the American Earth" ("Oto amerykańska ziemia").

Adams Marcus (1876-1959) - znakomity angielski fotograf dzieci. Fotografował aparatem wmontowanym w półkę z lalkami w atelier urządzonym jako pokój zabaw dla dzieci. W czasie swej przygody z fotografią nie wykonał ani jednego zdjęcia osoby mającej powyżej 17 lat.

Adamson Robert (1821-1848) - chemik angielski, współpracownik malarza i fotografa z Edynburga D. O. Hilla; zajmował się całym procesem fotochemicznym: przygotowaniem materiałów światłoczułych, wywoływaniem i kopiowaniem, natomiast Hill komponował jedynie obraz przez odpowiednie upozowanie i oświetlenie modela. Wraz z Hillem wykonał wspólnie ponad tysiąc zdjęć, głównie portretów, które są najcenniejszymi zabytkami fotograficznym w dziedzinie portretu psychologicznego.

adapter - 1) w fotografii urządzenie umożliwiające dostosowanie do siebie odpowiednich elementów, np. obiektywów wymiennych do aparatów fotograficznych, do których nie są one dostosowane do bezpośredniego zamocowania; ponadto nazwa złącza mikroskopowego umożliwiającego zamocowanie aparatu fotograficznego na mikroskopie; 2) kasety na błonę zwojową przeznaczone do aparatów dostosowanych do błon płaskich (ciętych) i płyt szklanych.

addytywna metoda - jeden z dwóch sposobów (obok metody subtraktywnej) mieszania barw, prowadzący do spowodowania wrażenia danej barwy przez dodawanie dwóch lub więcej strumieni światła o różnych barwach, stosowany w fotografii barwnej w celu otrzymania odpowiednich kolorów na pozytywie w procesie powiększania negatywów barwnych. W addytywnej metodzie trzy podstawowe barwy to: czerwona, zielona, niebieska; odpowiednie ich mieszanie umożliwia uzyskanie wszystkich żądanych barw. Addytywna korekcja barw wykorzystywana jest przede wszystkim w zautomatyzowanych aparatach powiększania przy procesie fotograficznym (w minilabach).

addytywne kolory pasywne - czerwony, zielony i niebieski (RGB - Red Green Blue, czyli kolory wykorzystywane do tworzenia wszystkich innych barw w oświetleniu bezpośrednim lub odbitym (np. na ekranie komputera)

AE - (ang. Automatic Exposure) automatyczna regulacja parametrów przesłony i/lub czasu otwarcia migawki.

aerator retuszerski - mały, ręczny aparat do prószenia farny pod ciśnieniem powietrza lub innego gazu; składa się z wydłużonej rurki stanowiącej równocześnie uchwyt dla palców, dyszy z iglicą, umożliwiającej otwieranie i zamykanie przepływu farby oraz ze zbiorniczka farby. Stopień rozdrobnienia cząsteczek farby przy prószeniu zależy od wielkości cząstek barwnika, wielkości ciśnienia powietrza oraz od średnicy otworu dyszy. Prószenie za pomocą aerografu może być powierzchniowe lub liniowe; przeprowadza się je przy użyciu odpowiednich szablonów o konturach dopasowanych do kształtu retuszowanych powierzchni.

AF-S - oznaczenie bezgłośnie Nikona wbudowanego w obiektyw silnika ultradźwiękowego Silent Wave służącego do napędu autofokusa. Technologicznie jest to odpowiednik USM Canona i HSM Sigmy.

AF-S (AF Stop) - funkcja autofokusa możliwa do włączenia w niektórych długoogniskowych obiektywach Canona, zapobiegająca zmianie ostrości gdy fotografowany obiekt lub motyw zostanie na chwilę przesłonięty.

Agfa - skrót nazwy: Aktiengeselschaft für Anilinfabrikation), niemiecka wytwórnia chemiczna założona w 1873 roku w Wolfen, produkująca początkowo barwniki i sztuczny jedwab, później materiały światłoczułe i chemikalia fotograficzne, wreszcie również sprzęt fotograficzny.

agfacolor - nazwa handlowa fotochemicznych materiałów barwnych produkcji firmy Agfa.

agfachrom - nazwa firmowo-handlowa materiałów barwnych odwracalnych (diapozytywów) produkowanych przez firmę Agfa.

agitacja - wymuszone mieszanie roztworu przy pomocy gazu (azot, tlen) lub natrysku np. na powierzchnię emulsji fotograficznej podczas jej obróbki w wywoływaczu.

akt - w sztuce (malarstwie, grafice, rzeźbie, fotografii) przetworzony środkami artystycznymi obraz nagiego ciała człowieka lub jego fragment; w fotografii uprawiany od czasu dagerotypii. Podlegał szczególnie mocno wpływom konwencji malarskich. W połowie XX wieku wykształciły się dwa główne kierunki aktu fotograficznego: kierunek pierwszy preferował estetyczne i przyjemne dla oka ukazanie piękna ciała; model pozostaje sobą, zdjęcie jego jest obrazem fizycznym, odzwierciedlającym jego kształt, w kierunku drugim - ciało modela lub jego fragment traktowane są jako twórczy pretekst do zakomponowania z linii brył i światłocieni, uzyskiwanych przez odpowiednie oświetlenie, obrazu, często zdeformowanego oświetleniem lub przerysowaniem perspektywicznym (lub jednym i drugim); w tym przypadku akt jest w małym stopniu lub wcale nie jest fizyczną podobizną modela.

aktyniczne światło - promieniowanie świetlne o takim zakresie długości fali (barwie), na jaki uczulony jest warstwa światłoczuła materiału fotograficznego, w odniesieniu do której mówimy o aktyniczności światła.

AL, ASL, ASP, ASPH (Aspherical Lens) - obiektyw asferyczny, zawierający w swej konstrukcji optycznej soczewkę/i asferyczną/e, czyli taką/ie w których co najmniej jedna z powierzchni nie jest wycinkiem sfery. Dzięki takiemu kształtowi łatwe staje się wyeliminowanie aberracji sferycznej soczewek, czyli wady polegającej na tym, że bardziej i mniej nieosiowo biegnące promienie światła skupiane są w różnych punktach, co powoduje rozmycie obrazu. Zastosowanie ów soczewek pozwala znacznie zmniejszyć liczbę soczewek potrzebnych do skorygowania tej aberracji, a także pomaga zmniejszyć dystorsję obiektywu. Istnieje kilka sposobów wykonywania soczewek asferycznych. Klasyczny polega na czasochłonnym i kosztownym indywidualnym szlifowaniu każdej soczewki, a inny tańszy polega na wytłoczeniu soczewki z tworzywa sztucznego, można też wytłoczyć jedynie "nakładkę" z asferyczną powierzchnią, którą łączy się ze zwykłą soczewką (hybrid aspherical lens). Ciśnieniowe odlanie asferycznej soczewki ze szkła to najnowsza metoda.

Albada celownik - ulepszony celownik Newtona, tak zwany sportowy; składa się z przedniej rozpraszającej soczewki płasko-wklęsłej i okularu w postaci płytki z małym otworem. Wklęsła powierzchnia soczewki napylona jest półprzezroczystą warstwą metalową i stanowi zwierciadło sferyczne. Na wewnętrznej powierzchni płytki umieszczona jest jasna ramka. Podczas celowania widzi się większe pole, niż zostanie objęte polem widzenia obiektywu, dzięki czemu podczas fotografowania można się orientować, co się dzieje poza ramką celownika. Przedmiot widoczny w ceowniku jest jako lekko przyćmiony, a ramka odbita w lustrze widoczna jest ostro.

Alberta zjawisko - zjawisko odwrócenia obrazu negatywowego na pozytywowy na materiale światłoczułym naświetlonym, wypłukanym i ponownie naświetlonym światłem rozproszonym i ponownie wywołanym. Zjawisko to powstaje na wskutek odczulającego działania nieusuniętych centrów czułości na ponownie naświetlone.

albumin - rodzaj dawnego materiału pozytywowego stosowanego już od 1850 roku; papier powlekano białkiem i chlorkiem sodowym, uczulano azotanem srebrowym i kopiowano negatyw przez styk w świetle słonecznym. Obraz o nieprzyjemnym, rdzawym zabarwieniu tonowano w solach złota lub platyny, dzięki czemu niekorzystne zabarwienie zmieniało się na brązowosepiowe lub czarnobrunatne. Obraz utrwalano w tiosiarczanie sodowym.

aldehyd mrówkowy (HCHO) - bezbarwny gaz o ostrym zapachu, zwany też formaldehydem. Roztworem tego aldehydu jest formalina (trucizna), używana w fotografii do garbowania warstw żelatynowych.

alkalia - zasady, w fotografii stosowane jako przyśpieszające składniki wywoływacza oraz umożliwiające wywołanie, gdy wymaga tego zastosowany w składzie wywoływacza czynnik (substancja) wywołująca. Fotograficzne substancje alkalizujące dzielą się na dwie grupy: substancje przyśpieszające przebieg wywoływania oraz substancje alkalizujące, dodawane do wywoływacza w celu zwiększenia jego zasadowości (pH). Najczęściej używa się wodorotlenków i węglanów (sodowych lub potasowych), boraksu, fosforanu trójsodowego, metaboranu sodowego. Bez substancji alkalicznych mogą pracować jedynie wywoływacze metolowe i amidolowe.

altana - rodzaj dawniejszego atelier, bez oświetlenia sztucznego. Altana miała zazwyczaj oszklony sufit i jedną ze ścian, zasłanianą kotarami, których przesuwanie pozwalało na regulowanie oświetlenia. Altany budowano zazwyczaj jako przybudówki, jako wolno stojące lub na poddaszach. Wobec rozwoju oświetlenia elektrycznego altan z oświetleniem dziennym od dawna już się nie stosuje.

Alticolor - dawny materiał barwny ziarnisto-rastrowy o czułości 12 DIN do zdjęć dziennych. Produkowany był do 1955 roku w postaci błon zwojowych przez firmę francuską Societé Lumiére.

ałuny - siarczany niektórych metali, ciała krystaliczne rozpuszczalne w wodzie. Do celów fotograficznych stosowane w celu garbowania emulsji żelatynowych (np. do utrwalacza) stosowane są: ałun chromowo-potasowy KCr(SO₄)₂·12H₂O w postaci ciemnofioletowych kryształków oraz ałun glinowo-potasowy KAL(SO₄)₂·12H₂O w postaci bezbarwnych kryształków o słabej rozpuszczalności w zimniej wodzie, a dobrej - w ciepłej.

Amatcolor - jedna z dawniejszych metod otrzymywania fotograficznych obrazów barwnych. Do zdjęć używało się tripaku o czułości około 12 DIN. Trzy wyciągi barwne dzieliło się i kopiowało na płytę lustrzaną i wywoływało gorącą wodą, dzięki czemu powstał relief. Następnie relief ten barwiło się i przenosiło na papier pokryty żelatyną.

ambrotypia - jedna z dawniejszych, stosowanych od 1852 roku, pozytywowych technik fotograficznych, pozwalająca uzyskać jeden unikalny obraz. Jasny wyciąg srebrowy cienko wywołanej mokrej płyty kolodionowej oglądany w świetle odbitym sprawia wrażenie pozytywu. Jasny obraz srebrowy na negatywie szklanym podkładany był z przeciwnej strony warstwą czarnej farby lub tkaniny. Obrazy tego rodzaju były często kolorowane.

amidol - 2,4-dwuaminofenol w postaci białych lub szarych kryształków dobrze rozpuszczalnych w wodzie, redukujący składnik wywoływaczy odkryty przez F. Haufa i wprowadzony do praktyki przez M. Andersena w 1891 roku; w handlu znajduje się pod postacią dwuchlorowodorku. Działa energicznie nawet w roztworach mało alkalicznych, używany jest do wywoływania papierów bromowo-srebrowych (daje głęboką czerń obrazu) oraz jako pierwszy wywoływacz odwracalnych materiałów barwnych ze względu na swą bezzasadowość oraz niewiązanie się z komponentami barwnika.

aminofenol - jedna w substancji wywołujących; ma postać brunatnych kryształków, po raz pierwszy do wywoływania został zastosowany przez M. Andersena w 1891 roku. Rozcieńczając roztwór w różnym stopniu (od 1:10 do 1:200) reguluje się kontrastowość i szybkość pracy wywoływacza: im bardziej jest on rozcieńczony, tym pracuje dłużej, mniej kontrastowo i bardziej drobnoziarniście oraz wyrównawczo.

amira - jedna z dawniejszych metod otrzymywania barwnych obrazów fotograficznych, podobna do duxochromii. Trzy wyciągi barw kopiuje się przez położenie na trzech cienkich błonach bromosrebrowych, które zawierają trzy barwniki. Po wywołaniu i utrwaleniu wszystkie trzy błony nakleja się na siebie.

anaglif - obraz przestrzenny (stereoskopowy), powstały podczas oglądania dwóch przesuniętych względem siebie obrazów o różnych barwach. Efekt stereoskopowy powstaje przy oglądaniu tych obrazów przez filtry (zazwyczaj jeden czerwony, drugi niebieski) w postaci okularów. Dzięki tym filtrom każde oko widzi tylko jeden obraz, ten, którego barwa przepuszczona jest przez dany filtr: np. przez niebieski widoczny jest tylko obraz wydrukowany farbą niebieską, przez czerwony - obraz wydrukowany farbą czerwoną, itp.

analizator barw - urządzenie elektroniczne do automatycznego określania filtracji podczas wykonywania powiększeń barwnych, w procesie barwnym negatywowo-pozytywowym.

anastygmat - układ obiektywowy eliminujący astygmatyzm oraz inne wady optyczne, dzięki zastosowaniu soczewek o określonych kształtach oraz z różnych rodzajów szkła optycznego. Pierwszy anastygmat Protar obliczony w 1889 roku przez P. Rudolpha zbudowano w zakładach Zeissa w 1890 roku.

anastygmat niesymetryczny - obiektyw o korekcji anastygmatycznej o niejednakowych członach, niesymetrycznych względem przesłony wbudowanej między człony.

anastygmat symetryczny - obiektyw o korekcji anastygmatycznej, składający się z dwóch jednakowych, symetrycznie względem przysłony ustawionych członów, zwany również anastygmatem podwójnym. Odznacza się dobrą rozdzielczością i możliwością osiągania dużego kąta obrazu, jednak przy niezbyt dużym otworze względnym.

Anderau'a metoda - jedna z chemicznych metod otrzymywania efektu tonorozdzielczego. Na wysokoczułej błonie wykonuje się duplikat negatywu wyjściowego, który (duplikat) bieli się żelazocyjanku potasowym do chwili pozostania jedynie świateł. Po dokładnym wypłukaniu duplikat ten wywołuje się powierzchniowo w wywoływaczu pirokatechinowym otrzymując bardzo płytkie zaczernienie cieni i nienaruszone światła, pochodzące z pierwotnego wywołania. Negatyw ten kopiuje się bardzo kontrastowo, otrzymując obraz z efektem tonorozdzielczym.

Andersen Momme (1857-1951) - niemiecki fototechnik, dyrektor techniczny firmy Agfa. W 1888 roku wprowadził do praktyki fotograficznej parafenylenodwuaminę, w 1891 roku ortofenylonodwuaminę i Rodinal, a w 1893 roku wprowadził do produkcji w firmie Agfa suche płyty o emulsji żelatynowej.

Angerer Ludwig (1827-1879) - fotograf wiedeński; wniósł duży wkład w rozwój fotografii artystycznej, zwłaszcza portretowej (m. in. "carte de visite"). Jego wiedeńska pracownia była szkołą fotografii dla wielu wybitnych europejskich fotografów. U niego uczył się fotografii jeden z polskich pionierów tej sztuki - M. Dutkiewicz.

Anschütz Ottomar (1846-1907) - fotograf działający w Lesznie Wielkopolskim i Poznaniu. W 1888 roku opatentował wynalazek migawki szczelinowej o bardzo szybkich czasach otwarcia migawki do 1/1000 sekundy.

antihalo - warstwa przeciwodblaskowa, którą pokryte są negatywowe i diapozytywowe materiały światłoczułe na podłożu przezroczystym. Znajduje się ona na przeciwnej powierzchni podłoża niż emulsja.

antyzadymiacz - substancja przeciwzadymiająca stosowana w wywoływaczach, w celu pozbycia się efektu wywoływania nienaświetlonych halogenków srebra.

aparat fotograficzny - urządzenie mechaniczno-optyczne, umożliwiające otrzymywanie obrazów na materiale światłoczułym, na który rzutowany jest obraz przez obiektyw. Zasadnicze części aparatu fotograficznego to światłoszczelna obudowa (pudło) oraz obiektyw i migawka. Pozostałe elementy: celownik, matówka, mechanizm transportu błony, licznik zdjęć, itp. nie mają już tak zasadniczego znaczenia; ich zadaniem jest rozszerzenie możliwości aparatu, ułatwienie jego obsługi lub przystosowanie go do określonych celów oraz ogólne udoskonalenie, zwiększenie precyzji i niezawodności działania. Istnieje wiele kryteriów podziału. Ze względu na format rozróżnia się aparaty wielkoformatowe od 9x12 cm do 24x30 cm, a nawet większe (np. reprodukcyjne kamery poligraficzne), średnioformatowe od 4,5x6 cm do 6x9 cm, małoobrazkowe 36x24 mm na błonę perforowaną oraz miniaturowe. Zgodnie z kryterium rodzaju przyrządów celowniczych rozróżniamy aparaty matówkowe, z celownikami optycznymi, z dalmierzami i lustrzanki z pryzmatem pentagonalnym lub bez niego, jednoobiektywowe lub dwuobiektywowe. Ponadto rozróżnia się jeszcze aparaty półautomatyczne, automatyczne oraz do fotografii natychmiastowej i cyfrowej. Osobną grupę stanowią kamery do celów naukowo-badawczych i technicznych: lotnicze, astronomiczne, ultraszybkie, rentgenowskie, do podczerwnieni, stereoskopowe, itp.

aparat reprodukcyjny - 1) zazwyczaj specjalny, wielkoformatowy aparat fotograficzny, np. służący do wykonywania na błonach diapozytywowych reprodukcji ilustracji do celów poligraficznych (reprodukcji kreskowych - czarno-białych i siatkowych - półtonowych). Są to miechowe urządzenia stacjonarne (nieprzenośne) o konstrukcji pionowej lub poziomej (oś optyczna aparatu przebiega w pionie lub poziomie); 2) urządzenie do reprodukcji oryginałów (ilustracji, kart książek lub czasopism) o zautomatyzowanym procesie fotografowania i chemicznej obróbki; znajduje się w wyposażeniu wielkich bibliotek oraz instytucji zajmujących się informacją naukową.

aparaty małoobrazkowe -nazwa tych aparatów pochodzi od pierwszego aparatu zaprojektowanego na film kinematograficzny przez Oscara Barnacka w 1913 roku pod nazwą Leica. Był to aparat na film perforowany 35 mm z obiektywem anastygmatem o nazwie Elmar. Jest to obiektyw produkowany do dziś pod różnymi nazwami. Pomimo pierwotnych założeń stały się dość ciężkie biorąc pod uwagę wykorzystanie ich pełnych możliwości z zastosowaniem obiektywów dodatkowych.
Pierwsze aparaty małoobrazkowe posiadały celowniki lunetkowe, migawki szczelinowe, dalmierze dwupolowe w oddzielnym okienku, a następnie zespolone w jednym okienku razem z celownikiem. Ładowanie aparatu filmem odbywało się od spodu po zdjęciu denka aparatu. W aparatach tego typu często dochodziło do blokady filmu, a tym samym do utraty możliwości wykonywania zdjęć w najbardziej niewłaściwym momencie.

aparaty składane - aparaty składane, ręczno-statywowe posiadały budowę skrzynkową. Po otwarciu przedniej ścianki wyciągano miech po prowadnicach, na których była oznaczona skala odległości. Posiadały sprawne migawki, celowanie odbywało się poprzez celownik ramkowy lub obrotowy lustrzany, często z poziomicą. Niektóre z nich posiadały podwójny wyciąg miecha lub możliwość pokłonu obiektywu w pionie i poziomie.

aparaty skrzynkowe - w1889 roku wprowadzono do szerokiego zastosowania wynalazek E. Goodwina: błonę celuloidową, która była często stosowana do aparatów na klisze szklane. Wykorzystywana była aż do drugiej wojny światowej.
Wynalazek ten był bodźcem dla Georga Eastmana Kodaka do zbudowania pierwszego popularnego modelu aparatu skrzynkowego z obiektywem ustawionym na stałą ostrość, czasem migawki równym 1/25 sek. i ładunkiem filmu na 100 zdjęć. Aparat ten otrzymał nazwę "KODAK No 1" i stał się dostępny dla wszystkich.
Aparaty skrzynkowe czyli BOX'y wzięły swój początek z chwilą zastosowania jako materiału światłoczułej celuloidowej taśmy. W związku z tym coraz szerzej upowszechniał się zwyczaj fotografowania. Odpadł wreszcie problem ustawiania dźwigni, niewygodnego przenoszenia większych i ciężkich aparatów na szklane klisze. Boxy zwane inaczej skrzynkowymi były zbudowane w formie prostopadłościanów z blachy, w której umieszczano filmy papierowe, a później celuloidowe. Przewijano je kluczem połączonym ze szpulą odbiorczą. Obiektywy były ciemne tj. o maksymalnym otworze przysłony 11, z migawką o czasie migowym najczęściej 1/30 sek.+ B (czas dowolnie długi). Przednia soczewka obiektywu była zazwyczaj wbudowana tak, że nie wystawała poza płaszczyznę czoła aparatu. Celowniki lustrzane były zainstalowane na dwóch płaszczyznach celem obserwacji fotografowanych obiektów w płaszczyźnie pionowej lub poziomej. Rzutowały one obraz na lustro ustawione pod kątem 45 stopni, a obserwowane przez drugą soczewkę.
Najpopularniejszym Boxem w przedwojennej Europie był TENGOR produkcji niemieckiej, a najtańszym był Box produkcji polskiej FILMA. Do aparatów tego typu zalicza się aparaty ALTISSA, POUVA, PERFEKTA, PIONYR, DRUH, AMI. Niektóre wykonane z bakelitu z przysłoną otworkową z wykręcanym tubusem zwanym tubuskamerą, sprawiały wrażenie aparatów wyższej klasy.

aplanat - układ obiektywowy złożony z dwu symetrycznych achromatów. Jego twórcą jest A. Steinheil (1866 rok). Układ ten eliminuje większość błędów odwzorowania przez pojedynczą soczewkę z wyjątkiem astygmatyzmu i komy, był to najdoskonalszy obiektyw fotograficzny do czasu wynalezienia anastygmatu.

apochromat - układ obiektywowy eliminujący aberrację chromatyczną drugiego rzędu. Zbudowany jest z soczewek wykonanych z różnych gatunków szkła optycznego (z kronu i flintu) o różnych współczynnikach załamania, jak również z kryształów fluorytu. Stosowany w układach, od których wymagana jest wysoka korekcja aberracji barwnych w trzech barwach podstawowych. Rozróżnia się apochromaty astronomiczne, mikroskopowe, reprodukcyjne.

apostilb - wtórna jednostka luminacji (skrót asb), stosowana w fotometrii świetlnej. Luminację 1 apostilbu ma biała rozpraszająca powierzchnia, której oświetlenie jest równe 1 luksowi, np. w normalnych warunkach luminacja powierzchni przy czytaniu wynosi około 50 apostilbów. Apostilb obecnie, zgodnie z legalnym, międzynarodowym układem SI, zastąpiony został kilokandelą na metr kwadratowy (kcd/m²).

aranżacja - zespół przedsięwzięć poprzedzających wykonanie zdjęć fotograficznych według z góry powziętego i przemyślanego zamiaru twórczego; obejmuje ona zorganizowanie przestrzeni. Która ma być objęta kontem widzenia obiektywu, dobranie odpowiedniego oświetlenia, ucharakteryzowanie modela, odpowiednie usytuowanie go w przestrzeni zdjęciowej, zorganizowanie zamierzonej sytuacji itp. Przy stosowaniu aranżacji wykonuje się z reguły całą serię zdjęć wprowadzając określone zmiany w zaaranżowanej scenerii. Aranżację stosuje się głównie w warunkach atelierowych, niekiedy również na wolnym powietrzu.

Archer Frederick Scott (1813-1857) - angielski współwynalazca, wraz z francuskim malarzem G. Le Gray'em, mokrej metody kolodniowej ogłoszonej w 1851 roku; opracował również sposób odciągania i przenoszenia na inne podłoże emulsji kolodionowej, nazwany od jego nazwiska archerotypią.

archerotypia - metoda odciągania i przenoszenia na inne podłoże emulsji kolodionowej, opracowana przez F. S. Archera.

architektura - w rozumieniu fotograficznym jedna z głównych dziedzin zainteresowania fotografii artystycznej i dokumentalnej; budynki, zewnętrzny ich wystrój, wnętrza, zabudowa ulic miejskich, budownictwo przemysłowe i wiejskie stanowią częste tworzywo dla transpozycji fotograficznych. Istotne problemy występujące przy fotografowaniu architektury to właściwe oddanie ich perspektywy (najczęściej w perspektywie dwuzbieżnej), zachowanie prostopadłości osi fotografowania (obiektywu) w stosunku do pionu, pozwalająca uniknąć efektu tzw. "walących się ścian", zachowanie równoległości pionowej ramki kadru w stosunku do pionowych akcentów architektonicznych, jeżeli w zamierzeniu twórczym nie chodzi na celowo o zdynamizowanie np. nowoczesnej budowli przez zakomponowanie jej po przekątnej obrazu lub o zamierzone przerysowania perspektywiczne uzyskiwane szczególnie wyraziście przy zastosowaniu obiektywu szerokokątnego. Obiektyw taki stosowany bywa też wówczas, gdy ze względu na ograniczone przedpole obiektyw standardowy nie pozwala objąć swym polem widzenia całości budowli. Ważnym problemem jest również właściwe oddanie walorowe i fakturalne ścian i płaskorzeźb, co najskuteczniej zapewnia wykorzystanie oświetlenia skośnego, padającego pod bardzo małym kątem w stosunku do fotografowanych powierzchni.

areometr - służy do pomiaru ciężaru właściwego roztworów.

argentotypia - dawna metoda kopiowania fotograficznego wynaleziona w 1842 roku przez J. F. Herschela, stosowana na papierach z warstwą światłoczułą zawierającą obok soli srebrowych również sole żelazowe; obrazy wykonywane tą metodą odznaczały się dużą dokładnością (oddaniem szczegółów).

Aristo - aristotypowe papiery fotograficzne z emulsją chlorowosrebrowo-żelatynową, na których obraz powstawał jedynie wskutek działania światła, bez wywoływania. Po naświetleniu utrwalano je, płukano i tonowano w celu zmiany barwy obrazu. Ze względu na małą światłoczułość i konieczność intensywnego naświetlania, wystarczającego do powstania obrazu, używane były jedynie do kopiowania stykowego. Nazywano je papierami dziennymi, a ich wynalazcą był W. Abney (w 1882 roku).

ASA - symbol literowy amerykańskich jednostek światłoczułości materiałów fotograficznych; skrót - American Standard Association. W systemie ASA podwojeniu liczby odpowiada dwukrotny wzrost światłoczułości.

ASB - skrót niemiecki Automatische Spring Blende określający automatyczną przysłonę zaskokową, tj. samoczynnie przymykającą się do ustawionej uprzednio wielkości otworu w chwili naciśnięcia spustu migawki.

assemblage - w dosłowny znaczeniu spajanie, łączenie, mieszanie, pojęcie stosowane w znaczeniu czynności składania różnych elementów w całość; do sztuki nazwę tę wprowadzono około 1960 roku jako termin określający dzieło sztuki powstałe wskutek połączenia w trójwymiarową całość wielu odrębnych, najczęściej gotowych już, i adaptowanych z innych układów funkcjonalnych, elementów. Ten typ działania artystycznego wywodzi się z collage'u i poszukiwań dadaistów. W artystycznej działalności fotograficznej przejawiało się w ostatnich latach głównie w formach wystawiennictwa rozbudowanego przestrzennego, w który, poszczególne zdjęcia nie są dziełami samymi w sobie, lecz porozlepiane lub pozawieszane na różnych formach przestrzennych (słupach, skrzyniach, krzesłach, itp.) stanowić mają jedno dzieło fotograficzne. Dalszym etapem tak pomyślanego działania artystycznego jest happening.

astrograf - rodzaj teleskopu służącego do fotograficznych obserwacji nieba, polegających na fotografowaniu wycinków nieba; składa się z kamer fotograficznych, którą jest refraktor o obiektywie z trzech lub czterech soczewek, o ogniskowej do 10 metrów, lunety wizualnej pełniącej rolę celownika i mechanizmu zegarowego prowadzącego całe urządzenie w ślad za ruchem dobowym nieba. Obecnie astrografy zostały wyparte przez teleskopy.

astygmatyzm - jedna z wad optycznych pojedynczych soczewek oraz prostych ich układów, polegająca na tym , że promienie światła wychodzące z jednego punktu i padające skośne do osi optycznej soczewki, po przejściu przez układ optyczny, nie przecinają się w jednym punkcie, lecz wzdłuż dwu prostopadłych do siebie odcinków, położonych w pewnej odległości od siebie. Astygmatyzm powoduje nieostrość oraz zniekształca obraz. Można go w pewnym stopniu zlikwidować stosując mały otwór przysłony lub w dużym stopniu - przez zastosowanie odpowiednich układów optycznych zwanych anastygmatami.

atelier - pomieszczenie przeznaczone do wykonywania zdjęć, przeważnie w świetle sztucznym. Najprostsze atelier portretowe znajduje się w każdym zakładzie fotograficznym. Budowane są jednak atelier o dużej kubaturze, wyposażone w specjalną instalację oświetleniową: reflektory, strumienice, parasole, ekrany (tła), projektory zwykłe oraz do projekcji wstecznej, lampy ogólnego oświetlenia, podnośniki i platformy dla aparatu fotograficznego, itp. W takim atelier mogą być wykonywane zdjęcia mody, całych grup modelek, portrety, zdjęcia reklamowe przedmiotów, zdjęcia makrofotograficzne, dla których urządzone są odrębne małe atelier. Do czasu szerokiego rozpowszechnienia oświetlenia elektrycznego jako atelier służyły tak zwane altany.

Atget Eugéne (1856-1927) - jeden z wybitniejszych fotografów francuskich, w młodości marynarz, aktor, potem malarz. Zaczął fotografować w 1899 roku. Traktując materiał fotograficzny jako dokumentację do obrazów, malowanych na podstawie zdjęć. Z jego zdjęć korzystali m. in. Braque i Utrillo. Fotografował ulice Paryża, ich życie, kataryniarzy, pieśniarzy, dziewczyny uliczne. Zawarł w swych zdjęciach klimat tego miasta. Zmarł w zapomnieniu i nędzy.

Atomal - 1) N-beta hydroksyetylo-o-aminofenol, wprowadzony w 1930 roku przez Reddeleina i Muuml;ller składnik czynny wywoływaczy drobnoziarnistych; 2) nazwa wywoływacza drobnoziarnistego zawierającego ten sam składnik, produkowanego przez firmę Agfa.

auramina - rozpuszczalny w wodzie żółty barwnik, stosowany do barwienia przezroczy i filmów.

auto - określenie używane na oznaczenie aparatów fotograficznych z automatyczną, sterowaną fotooporem przysłoną lub migawką; określenie to widnieje zwykle obok nazwy aparatu. W odniesieniu do obiektywów auto oznacza przysłonę samoczynnie zmniejszającą się w chwili zdjęcia do nastawionej uprzednio wartości.

Auto bracketing - automatyczne wykonanie kilku ( najczęściej 3, min. 2 ) zdjęć tego samego ujęcia na kolejnych klatkach filmu. Każda klatka jest naświetlana inaczej - na przykład jedna wg. wskazań światłomierza, druga jest prześwietlona, trzecia niedoświetlona. Stopień niedoświetlenia/prześwietlenia można regulować najczęściej w zakresie -3/+3 EV, w stopniach, co 0,3 EV (zależnie od producenta i klasy aparatu). Zabieg wykonywany najczęściej przy zdjęciach na slajdach (mniejsza tolerancja na błędy naświetlania), by uzyskać najlepszy rezultat.

autochrome - dawna metoda fotografii barwnej zastosowana przez Francuza Ducos de Haurona; była to addytywna metoda rastrowa.

autochromowe płyty - rastrowe barwne płyty fotograficzne wyrabiane od 1907 roku przez braci Lumiére, oparte na addytywnym mieszaniu barw. Pod emulsją zawierały one raster z mikroskopijnych ziaren skrobi zabarwionych na niebiesko, zielono i czerwono, wolne miejsca między tymi ziarnami były wypełnioną sadzą. Płytę naświetlano przez podłoże (szkło) i poprzez raster, a wywoływano w sposób odwracalny. Przy oglądaniu przezrocza mikroskopijne ziarenka skrobi, niewidoczne gołym okiem, dawały sumaryczny obraz o pełnej gamie barw.

autofocus (AF) - automatyczne nastawianie ostrości. Są dwa rodzaje AF: pasywny i aktywny. AF pasywny polega w uproszczeniu na tym, że w korpusie aparatu umieszczony jest układ, który analizuje obraz przechodzący przez obiektyw (a dokładniej kontrast w określonych punktach na podstawie, którego układ wnioskuje o ostrości). Jeżeli obraz ten nie jest ostry, to układ powoduje przesunięcie w obiektywie grupy soczewek, odpowiedzialnych za ostrość obrazu. Drugi rodzaj AF to AF aktywny, polegający na tym, że w aparacie umieszczony jest układ mierzący odległość od fotografowanego obiektu przy pomocy wiązki podczerwieni lub ultradźwięków. Znając odległość aparat nastawia obiektyw. Układ pasywny jest znacznie bardziej skomplikowany i co za tym idzie droższy, ale dokładniejszy. Jest on stosowany w lustrzankach jednoobiektywowych formatu 35 mm. Układ aktywny jest tańszy, ale daje gorsze wyniki (bardziej podatny na "zakłócenia") i jest stosowany w kompaktach. Droższe kompakty są wyposażone w system mieszany, składający się z uproszczonego systemu pasywnego, wspomagającego system aktywny.

autoekspozycja (AE) - system, który mierzy światło i samoczynnie ustawia parametry ekspozycji tzn.: przesłonę i/lub czas otwarcia migawki, aby prawidłowo naświetlić kliszę lub matrycę w aparatach cyfrowych.

automatyczne nastawienie ostrości - samoczynne ustawianie się obiektywu (po wycelowaniu aparatu na fotografowany przedmiot), zapewniające otrzymanie ostrego obrazu. Dotąd stosowano głównie trzy systemy samoczynnej regulacji ostrości. Pierwszy z nich polega na pomiarze odległości za pomocą radiolokatora (dalmierza radiolokacyjnego); wysyłane impulsy po odbiciu od obiektów znajdujących się przed aparatem odbierane są przez specjalną "antenę" i po wzmocnieniu sterują mechanizmem nastawiania ostrości, zgodnie ze zmierzoną odległością. Drugi system oparty jest na zasadzie, że maksymalnemu kontrastowi odpowiada maksymalna ostrość, tak więc mechanizm nastawiania ostrości kierowany jest przez układ pomiaru kontrastu na matówce aparatu. Opracowano też system nastawiania ostrości według pomiaru odległości, dokonanego przez wysłane, odbite i odebrane promienie podczerwone oraz inne systemy np. oparte na geometrycznym położeniu obrazu (specjalny pryzmat umieszczony w płaszczyźnie ogniskowej obiektywu, nie powoduje przesunięcia obrazu, jeśli natomiast pryzmat ten znajdzie się poza płaszczyzną ogniskową, obraz zmienia swoje położenie).

automatyczny aparat fotograficzny - aparat, w którym ustalenie ekspozycji (współzależności migawki i przesłony), nastawianie odległości (ostrości) i przesuw błony dokonywane są samoczynnie przez odpowiednie układy elektroniczne oraz silniczki zasilane z bateryjki. Do fotografującego należy jedynie nastawianie wskaźnika czułości błony (chociaż i bardzo często ustawiane jest również przez aparat - czytane z kodu DX), skierowanie celownika (obiektywu) na wybrany punkt i naciśnięcie spustu migawki.

automatyczny licznik zdjęć - urządzenie mechaniczne w aparacie fotograficznym przesuwające liczby lub działki licznika samoczynnie podczas dokonywania przesuwu błony.

automatyczna migawka - 1) dawniej pod pojęciem tym rozumiano migawkę nie wymagającą oddzielnego napinania; napinanie następuje równocześnie z przesuwem błony; 2) obecnie migawka o płynnej zmianie czasu naświetlania, sterowana przez fotoopór, przy założonej przysłonie i światłoczułości błony.

automatyczna przysłona - 1) przysłona samoczynnie przymykająca się do wybranego uprzednio (ustawionego na skali przysłon) otworu po naciśnięciu spustu migawki i również samoczynnie otwierająca się, np. po przesunięciu błony (napięciu migawki), podczas celowania zawsze otwarta do całkowitego otworu; 2) przysłona sterowana przez fotoopór, ustawiająca się samoczynnie do wymaganego otworu przy założonym nastawieniu czasu migawki i wskaźnika światłoczułości błony.

automatyzacja aparatu fotograficznego - dążenie konstrukcyjne do wyposażenia aparatu fotograficznego w urządzenia działające samoczynnie, a przez to upraszczające jego obsługę, zwalniające fotografującego od wykonywania wielu czynności i zapobiegające pomyłkom.

autopak - termin używany na oznaczenie aparatów fotograficznych dostosowanych do szybkiego ładowania kasetowego; wymiana błony następuje przez łatwą i szybką wymianę kasety z materiałem fotograficznym.

autoradiografia - metoda radiograficzna polegająca na badaniu rozmieszczenia substancji promieniotwórczych i natężenia ich promieniowania na podstawie zaczernienia materiału światłoczułego pod wpływem promieniowania własnego badanego przedmiotu (tzw. autoradiogram). Naświetlanie emulsji dokonywane jest przez styk materiału, specjalnie uczulone na dany zakres promieniowania, z płaską powierzchnią badanej próbki, bez pośrednictwa jakichkolwiek urządzeń optycznych. Autoradiogramy mogą ujawniać między innymi lokalizację i wędrówki pierwiastków w związku chemicznym lub w organizmie żywym, reakcje histo- i cytochemiczne, drogi atomów, elektronów, powstawanie i rozpad mezonów.

autotypia - stosowana w poligrafii fotochemiczna technika przygotowania formy drukowej dla ilustracji barwnych i półtonowych odbijanych metodą typograficzną, tj. druku wypukłego.

azotany - pochodne nieorganiczne (sole) lub organiczne (estry) kwasu azotowego. Są one na ogół bezbarwne, łatwo rozpuszczają się w wodzie, sole mają postać krystaliczną; w fotografii znajdują zastosowanie: azotan ołowiu Pb(NO₃)₂ - do barwienia, azotan srebra AgNO₃ - do produkcji emulsji fotograficznych, jako podstawowy ich składnik, wchodzi też w skład niektórych wzmacniaczy, należy go przechowywać w ciemnych naczyniach, w zetknięciu ze skórą powoduje tworzenie się czarnych plam, oraz azotan urynalu UO₂(NO₃)·6H₂O - występujący w postaci zielonych kryształków, znajdujący zastosowanie jako składnik wzmacniacza do negatywów oraz do barwienia negatywów oraz do barwienia odbitek srebrowych na kolor pomarańczowobrunatny. To bardzo silna trucizna!